Pages

Tuesday, 24 January 2012

Cara Analisis Teks Al-Quran Dan Hadith Berdasarkan Ilmu Usul Fiqh

Pendahuluan
Al-Quran dan Hadith sebahagian besarnya didatangkan dalam bentuk umum. Untuk menafsirkannya memerlukan kepada kaedah dan ilmu yang berkaitan dengan kedua-duanya. Sekiranya seseorang itu tidak mempunyai asas ilmu, maka sukar baginya untuk memahami teks al-Quran dan Hadith dengan sebaik-baiknya. Kita tidak boleh memahami kedua-dua teks ini dari sudut zahir maknanya sahaja, apatah lagi kalau sekiranya hanya melihat terjemahannya lalu memahami teks al-Quran dan Hadith berdasarkan zahir terjemahan itu. Cara ini amat jauh daripada kaedah yang dibenarkan di dalam disiplin ilmu. Oleh yang demikian, dalam coretan yang ringkas ini akan dibahaskan sedikit sebanyak cara untuk analisis teks al-Quran dan Hadith berdasarkan disiplin ilmu Usul Fiqh.

Metodologi Istinbat Hukum Serta Kaedah2nya
Biasanya, tujuan menganalisis teks al-Quran dan Hadith adalah untuk mendapatkan hukum-hakam daripadanya. Oleh yang demikian, metode istinbat hukum perlu dibahaskan agar maklumat asas untuk menganalisis teks al-Quran dan Hadith diperolehi dengan jelas.

Bagi menganalisis teks al-Quran dan Hadith, seseorang itu tidak dapat lari daripada mengetahui kaedah bahasa Arab kerana al-Quran dan Hadith diwahyukan di dalam bahasa Arab. Oleh yang demikian, analisis teks al-Quran dan Hadith perlu merujuk kepada kaedah bahasa Arab.

Dalam membahaskan mengenai kaedah bahasa Arab, maka antara perkara-perkara yang dibincangkan oleh para ulama ialah seperti makna khas, `am, mushtarak, haqiqah, majaz, sarih, kinayah, zahir, nass, mufassar, muhkam, khafiy, mujmal, mushkil, mutashabih, tariq al-`ibarah, tariq al-isharah, tariq al-dilalah dan tariq al-iqtida'. Inilah perkara-perkara asas yang perlu diketahui oleh seseorang untuk menganalisis teks al-Quran dan Hadith agar seseorang itu tidak terseleweng daripada apa yang dikehendaki oleh maksud nas.

1) KHAS
Sekiranya sesuatu teks yang terdapat di dalam al-Quran mahupun hadith adalah berbentuk khas, maka teks tersebut merupakan teks yang terang dan jelas dari sudut maknanya. Ianya merupakan dilalah qat`iyyah. Berdasarkan ini maka hukum yang terbit daripadanya adalah sabit, pasti dan putus dan bukan lagi dalam bentuk zan. [`Abd al-Karim Zaydan (2009), al-Wajiz Fi Usul al-Fiqh. Beirut: Mu'assasah al-Risalah Nashirun, h. 223]. 

Antara lafaz yang berbentuk khas ialah "bilangan" seperti angka tiga, sepuluh, 20, 100 dan seumpamanya. [Ibid., h. 222-223]. Oleh yang demikian, bilangan rakaat di dalam solat sebagaimana yang terdapat di dalam teks hadith merupakan dalil yang berbentuk pasti dan bukan lagi zanni  kerana ianya adalah "bilangan" dan setiap bilangan merujuk kepada makna khas.

Al-Mutlaq Dan al-Muqayyad
Mutlaq dan muqayyad adalah termasuk dalam kategori khas. Sekiranya kita tidak merujuk kepada ilmu Usul Fiqh, maka kita akan terkeliru dalam hal ini. Boleh jadi kita akan menganggap bahawa kalimah yang berbentuk mutlaq itu merujuk kepada makna umum, sedangkan ianya dalam kategori khas.

Kalimah yang berbentuk mutlaq sama ada yang terdapat di dalam teks al-Quran mahupun hadith mesti berdasarkan kepada makna mutlaq itu selagi mana tiada dalil yang membataskan maknanya. [Ibid., h. 225]. Sekiranya sesuatu kalimah itu telah dibataskan maknanya menjadi muqayyad, maka perlu beramal dengan makna yang telah dibataskan itu. [Ibid., h. 226].

Al-Amr
Arahan yang terdapat di dalam teks al-Quran mahupun Hadith merupakan kalimah dalam kategori khas. Arahan ini mempunyai beberapa kehendak. Ada yang menghendaki dengan makna wajib, sunat, harus, amaran, bimbingan, mengajar adab, melemahkan, doa dan sebagainya. [Ibid., h. 231]. Ini bermakna, arahan mempunyai pelbagai kehendak yang perlu diperhatikan dengan teliti agar kita tidak tersalah letak ketika menganalisis teks al-Quran dan Hadith yang berbentuk arahan. 

Menurut jumhur ulama, setiap arahan yang terdapat di dalam al-Quran mahupun Hadith menunjukkan kepada hukum wajib. Oleh yang demikian, tidak boleh memalingkan hukum wajib kepada hukum lain melainkan sekiranya terdapat qarinah yang memalingkannya. [Ibid., h. 232]. Oleh itu sekiranya terdapat karinah yang menunjukkan kepada hukum lain seperti hanya sekadar sunat, bimbingan, keharusan dan sebagainya, maka ia tidak lagi menjadi wajib kerana terdapat qarinah tersebut.

Al-Nahy
Lafaz al-nahy digunakan dengan beberapa makna di dalam bahasa Arab sama ada untuk makna haram, makruh, doa, ta'yis, bimbingan, dan sebagainya. [Ibid., h. 238]. Menurut jumhur ulama, lafaz al-nahy yang terdapat di dalam al-Quran mahupun Hadith menunjukkan kepada hukum haram, melainkan terdapat qarinah yang memalingkannya kepada hukum lain. [Ibid., h. 239].

2) AL-`AM
Lafaz yang berbentuk umum adalah banyak di dalam bahasa Arab. Antaranya ialah lafaz jama` yang mengandung huruf "ال" di hadapannya yang menunjukkan kepada makna al-istighraq atau al-idafah. [Ibid., h. 242].     

Selain itu, lafaz mufrad yang ada "ال" di hadapannya juga boleh menjadi kata umum sekiranya ia menunjukkan kepada makna al-istighraq. Lafaz mufrad yang ada "ال" akan sentiasa menjadi umum selagi mana "ال" itu bukan untuk li al-`ahd atau li al-jins. Sekiranya maknanya adalah untuk salah satu dari kedua-dua kategori ini, maka lafaz mufrad tidak lagi dikatakan sebagai makna umum. [Ibid.].

Selain itu, lafaz mufrad ma`rifah dengan idafah juga merupakan kata umum. [Ibid., h. 243]. 

Biasanya, orang mengetahui lafaz umum ini adalah dalam bentuk nakirah sahaja bukan dengan ma`rifah. Sedangkan sebagaimana yang telah dibahaskan di atas, kata ma`rifah itu sendiri sebenarmya merupakan makna umum sekiranya dalam kategori istighraq dan idafah. Kalimah nakirah pula akan menjadi sebahagian daripada lafaz umum sekiranya sesuatu ayat itu berbentuk nafi atau larangan. [Ibid.].

Adapun lafaz nakirah dalam ayat biasa, maka ia bukan dalam kategori lafaz umum, melainkan sekiranya terdapat qarinah yang menunjukkan kepada makna umum atau ayat itu berbentuk ayat syarat. [Ibid.].  

Perbezaan Antara Lafaz Mutlak (Khas) Dan Lafaz Umum
Sekiranya tidak diperhatikan dengan saksama, maka seseorang itu akan memasukkan lafaz mutlaq yang merupakan kategori lafaz khas, menjadi lafaz umum, sedangkan kedua-duanya tidak demikian. Kedua-duanya mempunyai perbezaan dari sudut penggunaan dalam menganalisis teks al-Quran dan Hadith.   

Lafaz mutlaq merujuk kepada jenis dalam satu kumpulan seperti lelaki, buku dan sebagainya tanpa ditentukan sifatnya, sedangkan lafaz umum merujuk kepada makna yang lebih menyeluruh tanpa ditentukan bilangannya. Bilangannya adalah satu sahaja walaupun dari sudut realiti boleh mengira bilangannya seperti langit yang mempunyai tujuh langit, atau ulama sesebuah negeri yang kemungkinan dapat dikira bilangannya. 

Contoh yang lebih mudah untuk membezakan antara penggunaan kata khas dan umum  ialah seperti perkataan "lelaki" boleh diletakkan dalam kategori khas atau umum. Dari sudut penggunaan, kedua-duanya berbeza iaitu kalau khas merujuk kepada lelaki yang tidak ditentukan sifatnya, manakala kalau umum merangkumi kesemua lelaki tanpa mengambil kira bilangannya. 

Lafaz mutlaq (khas) mestilah dengan kalimah nakirah, manakala lafaz umum pula mestilah dengan kalimah ma`rifah.

Mengkhususkan Makna Yang Berbentuk Umum
Makna yang berbentuk umum boleh dikhususkan. Perkara yang mengkhususkan itu sama ada berada dalam satu ayat ataupun dalam ayat yang berasingan. [Ibid., h. 245]. Kedua-duanya boleh mengkhususkan makna yang umum.

Dalil-dalil yang boleh mengkhususkan makna umum ialah al-Quran, Hadith, dalil akal dan `uruf. [Ibid., h. 246]. Keempat-empat dalil ini boleh mengkhususkan teks al-Quran dan Hadith yang berbentuk umum.

Dalil yang keempat iaitu `uruf  hanya dipegang oleh mazhab Maliki. [Ibid., h. 248].  

3) MUSHTARAK
Mushtarak ialah satu perkataan yang mengandungi banyak makna. Sekiranya teks al-Quran mahupun Hadith mengandungi perkataan dalam kategori mushtarak, maka perlu dipilih makna yang dikehendaki oleh al-Quran mahupun Hadith. Jika satu perkataan itu berkongsi makna antara bahasa dan istilah syarak, maka perlu mendahului istilah syarak. Sekiranya maknanya dari sudut bahasa sahaja, maka perlu dicari dalil yang menentukan maknanya yang dikehendaki oleh teks al-Quran dan Hadith. [Ibid., h. 259].  

Menurut jumhur ulama, lafaz yang mengandungi mushtarak perlulah dipilih salah satu maknanya, bukannya merangkum kesemua makna yang dikongsi itu. [Ibid., h. 261].

4) HAQIQAH DAN MAJAZ
Hukum haqiqah msetilah didahulukan daripada majaz selagi mana memungkinkan untuk membawa sesuatu lafaz itu kepada makna haqiqah.  Ini kerana selagi mana sesuatu lafaz itu boleh dibawa kepada makna haqiqah, maka dengan sendirinya makna majaz tergugur. [Ibid., h. 263].

Majaz tidak digunakan untuk maknanya yang berbentuk hakiki. Majaz digunakan apabila terdapat qarinah yang menegah sesuatu lafaz digunakan untuk makna yang hakiki. Seperti lafaz "singa" untuk lelaki yang berani. [Ibid.]. Ketika seseorang itu berucap demikian, singa tiada di tempat itu, yang ada hanyalah orang yang berwatakan berani seperti singa.

Majaz terbahagi kepada dua iaitu isti`arah dan majaz mursal. [Ibid., h. 264].

Makna majaz adalah sabit menurut syarak. [Ibid., h. 265].

5) SARIH DAN KINAYAH
Sekiranya sesuatu perkataan itu disebutkan dengan sarih, maka sabit hukum tanpa perlu mengetahui niat si pengucap. [Ibid., h. 266]. Sekiranya kinayah, maka masih tidak sabit hukum melainkan bertanya orang yang mengucap maksudnya yang sebenar.  [Ibid., h. 267].

6) AL-WADIH AL-DILALAH
Wadih dilalah terbahagi kepada zahir, nas, mufassar dan muhkam

Zahir
Zahir boleh menerima takwilan. Walaupun demikian, wajib beramal dengan makna zahir selagi mana tiada dalil yang memalingkannya kepada makna lain. Perkara yang memalingkan kepada makna lain ialah takwil iaitu memalingkan makna umum kepada khusus, makna mutlak kepada makna yang dibataskan, makna hakikat yang dipalingkan kepada makna majaz dan sebagainya yang terdiri daripada jenis takwil. [Ibid., h. 269].   

Nas
Nas ialah maksud asal daripada percakapan. Oleh itu, ianya lebih zahir daripada zahir itu sendiri. Nas juga boleh menerima takwil sebagaimana zahir. Wajib beramal dengan nas selagi mana tiada dalil yang menunjukkan kepada makna takwil. [Ibid., h. 269-270].

Mufassar
Mufassar ialah maknanya telah diungkapkan. Ia tidak menerima takwilan sebagaimana zahir dan nas. Wajib beramal dengan makna yang telah dirincikan itu. [Ibid., h. 272-273].  

Perbezaan tafsir dengan takwil ialah tafsir tidak berdasarkan ijtihad, tetapi berdasarkan penerangan daripada syarak sendiri menerusi dalil yang berbentuk qat`i, makanakala takwil pula berdasarkan ijtihad, dalilnya pula berbentuk zanni. Oleh yang demikian, takwilan yang dibuat oleh para mujtahidin tidaklah qat`i. [Ibid., h. 273].

Muhkam
Wajib beramal dengannya kerana ia berbentuk qat`i, tidak lagi boleh ditakwilkan. [Ibid., h. 275].

7) GHAYR AL-WADIH AL-DILALAH
Terdapat empat dilalah yang tidak jelas iaitu khafiy, mushkil, mujmal dan mutashabih

Khafiy
Khafiy ialah makna tersembunyi yang perlu kepada perhatian dan penyelidikan untuk mendapatkannya. [Ibid., h. 276].

Mushkil
Ia mengandung makna yang pelbagai, tetapi satu sahaja yang dikehendaki daripadanya. Ia perlu kepada perhatian dan penyelidikan untuk mendapatkan makna yang satu itu menerusi pengkajian terhadap karinah. [Ibid., h. 278-279].

Mujmal
Perlu rujuk sendiri kepada syarak untuk menentukan maknanya kerana tiada karinah. [Ibid., h. 279].

Mutashabih
Hanya Allah sahaja yang mengetahui maknanya. [Ibid., h. 280]. 

8) KAYFIYYAH DILALAH AL-LAFZ `ALA AL-NAS
Dilalah al-lafz `ala al-nas terbahagi kepada empat iaitu `ibarah al-nas, isharah al-nas, dilalah al-nas, dan iqtida' al-nas.

`Ibarah al-Nas
`Ibarah nas merupakan pemahaman daripada teks al-Quran dan Hadith secara lateral. Ia merupakan makna  harfi bagi teks. [Ibid., h. 281].

Isharah al-Nas
Merupakan makna yang tersirat daripada teks al-Quran dan Hadith. Makna tersirat ini tersembunyi dan memerlukan kepada pemerhatian dan penyelidikan untuk mendapatkannya. [Ibid., h. 283]. 

Dilalah al-Nas
Hukum yang sabit berdasarkan teks al-Quran dan Hadith. Walaupun ianya tidak disebutkan secara langsung di dalam teks, tetapi boleh difahami dengan mudah berdasarkan bahasa Arab. Setiap orang yang tahu bahasa Arab akan mengerti hal ini tanpa memerlukan kepada penyelidikan untuk mendapatkan maknanya. Sebahagian ulama menamakan bahagian ini sebagai qiyas jali atau dilalah awla kerana hukum yang tidak disebutkan secara langsung di dalam teks adalah lebih lebih utama daripada hukum yang disebutkan secara langsung di dalam teks. [Ibid., h. 286].

Iqtida' al-Nas
Ayat yang perlu ditambah di dalam teks al-Quran dan Hadith kerana makna teks menghendaki demikian. [Ibid., h. 288]. Ini kerana di dalam ayat bahasa Arab, kebanyakan perkataannya dimahdhufkan. Dengan itu, perlu kepada taqdir untuk membenarkan ayat dan menjadikannya sah. 

9) MAFHUM MUKHALAFAH
Ialah makna tersirat yang tidak terdapat di dalam teks, tetapi bertentangan dengan makna tersurat di dalam teks.

Mafhum al-Sifah
Sekiranya di dalam teks al-Quran dan Hadith mengandungi sifat, maka jika dibuangkan sifat itu, dapatlah difahami bahawa hukum yang terhasil daripadanya berbeza daripada kalimah yang ada sifat. [Ibid., h. 290].

Mafhum al-Shart
Sama juga dengan konsep di atas iaitu jika tiada syarat maka akan menatijahkan hukum yang berbeza. [Ibid., h. 291].

Mafhum al-Ghayah
Konsepnya sama sahaja dengan di atas iaitu sekiranya had itu telah berakhir, maka bolehlah melakukan perkara yang sebelumnya tidak boleh dilakukan. Atau sekiranya dalam had itu dibolehkan, maka bila telah melepasi had maka tidak boleh dilakukan. [Ibid.].

Mafhum al-`Adad
Jika di dalam teks al-Quran dan Hadith menyebutkan bilangan, maka mafhum daripadanya ialah tidak boleh kurang dan lebih daripada bilangan itu. [Ibid., h. 292].   

Mafhum al-Laqab
Di dalam teks al-Quran dan Hadith mengandungi kata nama khas atau jenis. Mafhum daripada teks seperti ini ialah menafikan yang lain termasuk di dalamnya. [Ibid.].

Jumhur ulama berpandangan bahawa tidak boleh beramal dengan mafhum al-laqab. Perkara yang boleh diamalkan ialah mafhum al-sifah, al-shart, al-ghayah dan al-`adad sahaja[Ibid., h. 293].

Penutup
Berdasarkan perbahasan di atas, maka ianya merupakan asas-asas yang perlu diketahui oleh seseorang untuk mengenalpasti cara para ulama berinteraksi dengan teks al-Quran dan Hadith. Berdasarkan interaksi yang sedemikian, maka para ulama dapat mengistinbatkan hukum-hakam dengan benar sehingga kita dapat mengamalkan syariat Islam dengan selesa dan penuh keyakinan. Perkara yang dibincangkan di atas merupakan ruang ijtihad para ulama untuk membahaskan hukum-hakam berdasarkan teks al-Quran dan Hadith. Semoga kita semua mengambil perhatian akan hal ini agar tidak memandang ringan ijtihad yang telah dilakukan oleh para ulama dengan begitu susah payah bagi mendapatkan hukum-hakam daripada teks al-Quran dan Hadith. Wallahua`lam. 

  

No comments:

Post a Comment